Vršič: de weg die Russische krijgsgevangenen over de Julische Alpen aanlegden

In mei 1915 verklaarde Italië Oostenrijk-Hongarije de oorlog, en langs de rivier de Soča – in het Italiaans en het Duits de Isonzo – ontstond een nieuw front. Het Oostenrijks-Hongaarse leger had een bevoorradingsweg nodig over de Julische Alpen naar de dalen achter dat front, en die weg moest ook in de winter open kunnen blijven. Het liet de weg over de Vršičpas door krijgsgevangenen aanleggen.

De weg die zij bouwden, is nog altijd de hoogste pasweg van Slovenië en nog altijd dé route van Kranjska Gora naar het dal van de Soča. Halverwege de klim staat naast de weg een kleine houten orthodoxe kapel.

Gebouwd door gevangenen

Het Oostenrijkse militaire commando in Villach zette Russische krijgsgevangenen aan het werk – meer dan tienduizend, volgens het hoofdstuk over de weg in een studie uit 2018 van het Sloveense instituut voor de bescherming van cultureel erfgoed (ZVKDS). Het Nationaal Park Triglav spreekt van “ongeveer 10.000”; een ooggetuige hield het in 1957 op zo’n 12.000; in een klein deel van de literatuur is sprake van 3.000. Het waren niet allemaal Russen: het nationaal park noemt onder de arbeiders Russen, Oekraïners, Wit-Russen, Georgiërs, Italianen, Serviërs en Montenegrijnen.

De weg werd in etappes aangelegd, van Kranjska Gora in de richting van Trenta, deels over een bestaand steil pad waarlangs hout werd afgevoerd. Het werk was verdeeld over twaalf of dertien trajecten, elk met een eigen technische leiding. Volgens de ZVKDS-studie was een aannemer uit Kranj, Josip Slavec, verantwoordelijk voor de keermuren van behouwen steen, de bruggen, de drinkbakken en de geplaveide stukken. De haarspeldbochten werden van meet af aan genummerd: het Oostenrijks-Hongaarse oorlogspersbureau fotografeerde in 1915 “Serpentine Nr. 3”.

Het plan was de weg Erzherzog Eugen-Strasse te noemen, naar aartshertog Eugen, en op de pas een monument voor hem op te richten. De lawines maakten een einde aan die plannen. Volgens hetzelfde ooggetuigenverslag ligt er nog altijd een betonnen voetstuk voor het monument.

Maart 1916

Op 8 maart 1916 kwam rond één uur ’s middags een lawine van de Mojstrovka naar beneden. Die verpletterde de overkappingen die de weg moesten beschermen en bedolf het noordelijke gevangenenkamp, dat op de plek stond waar nu de berghut Erjavčeva koča staat. Vier dagen later, op 12 maart om 4:30 uur ’s ochtends, veroorzaakte een aardbeving nog meer lawines.

Hoeveel mensen er zijn omgekomen, staat nog altijd niet vast; de getallen die de ronde doen, lopen uiteen van ongeveer honderd tot zeshonderd. De ZVKDS-studie zet de verschillende versies naast elkaar:

• Het eerste militaire rapport, van 8 maart om 17:20 uur, meldde dat drie bewakers en ongeveer honderd Russen bedolven waren. Het rapport van de volgende dag noemde drie doden; daarnaast waren 5 bewakers en 67 Russen gewond en werden 12 bewakers en 71 Russen vermist.
• De parochiekroniek van Kranjska Gora spreekt van 176 Russische gevangenen en 40 bewakers.
• Een telling op basis van gegevens van pastoor Andrej Krajec, die de doden begroef, komt uit op 272 in totaal; de studie acht dat cijfer het meest geloofwaardig.
• Andere gepubliceerde cijfers zijn onder meer 182 gevangenen en 80 bewakers, 170 gevangenen en 40 bewakers, en 300 gevangenen en 10 bewakers. Volgens de plaatselijke mondelinge overlevering waren het er 600.

De auteur van het hoofdstuk concludeert dat de twee lawines van maart ongeveer tweehonderd mensen het leven kostten. Een latere lawine, op 12 mei 1917, bedolf het kamp aan de kant van Trenta en kostte 30 gevangenen en 6 bewakers het leven; hun lichamen werden pas op 8 juni uitgegraven.

De historicus Uroš Košir kwam op minstens 320 gevangenen die tussen 1915 en 1918 in het gebied van de Vršič en Trenta werden begraven – 251 Russen, 48 Italianen, 20 Serviërs en één Montenegrijn. Onder de Erjavčeva koča liggen 63 Russische gevangenen die op 8 maart 1916 omkwamen, in negen groepsgraven op vier terrassen.

De Russische kapel

De kapel langs de weg is gewijd aan de heilige Vladimir en werd door de gevangenen opgetrokken uit hout, schors en steen. Ook het tijdstip waarop dat gebeurde, is omstreden. Volgens het gangbare verhaal bouwden de overlevenden haar ter nagedachtenis aan de doden – het ZVKDS-hoofdstuk dateert haar in 1917, andere bronnen in de zomer van 1916. Volgens het Nationaal Park Triglav en het onderzoek van Košir stond ze er al in januari 1916, vóór de lawine: als bewijs geldt een fotokaart van de bijna voltooide kapel die op 4 februari 1916 werd verstuurd.

In 1937–38 werd ernaast een stenen piramide opgericht met het opschrift “Aan de zonen van Rusland”, waarin de stoffelijke resten van Russische gevangenen van de oorlogsbegraafplaats in Podlesje onder de Vitranc werden bijgezet. De iconostase van de kapel werd in 1956 beschilderd. De kapel raakte beschadigd bij de aardbeving van 1998, werd in 2005–06 gerestaureerd en is sinds 2015 een cultureel monument van nationaal belang.

Na de Eerste Wereldoorlog begonnen Russische emigranten bij de kapel bijeen te komen. Tegenwoordig komen er bij een jaarlijkse plechtigheid Sloveense en Russische vertegenwoordigers van staat en kerk samen. Bij de viering van het honderdjarig bestaan in 2016 was Vladimir Poetin aanwezig. Op 25 juli 2026 kwamen meer dan 420 mensen naar de viering van het 110-jarig bestaan van de kapel. De weg omhoog vanuit Kranjska Gora staat inmiddels bekend als de Ruska cesta, de Russische weg.

De weg nu

De pas ligt op 1.611 meter. Er zijn 50 haarspeldbochten – 24 aan de kant van Kranjska Gora en 26 aan de kant van Trenta – en ze zijn nog altijd genummerd: het bord bij bocht 26 vermeldt een hoogte van 1.570 meter.

Aan de kant van Trenta kijkt bij haarspeldbocht 49 een bronzen beeld van de bergbeklimmer en schrijver Julius Kugy (1858–1944) omhoog naar de Jalovec. Lager in het dal, in Trenta, ligt de alpiene botanische tuin Juliana, in 1926 gesticht door Albert Bois de Chesne, een grondbezitter uit Triëst. Het is de oudste alpentuin van Slovenië in een natuurlijke omgeving, en hij viert dit jaar zijn honderdjarig bestaan.

In de noordwand van de Prisojnik tekent zich een rotsformatie af die op een vrouwengezicht lijkt. Volgens de legende is dat de Ajdovska deklica, het Heidense Meisje, dat in steen werd veranderd omdat ze had voorspeld dat de zoon van een jager de legendarische Goldhorn zou neerschieten. Ze is het best te zien vanaf de hut Poštarski dom en vanaf de Erjavčeva koča.

Voordat je gaat

Niet parkeren op de top. Vanaf 15 juni 2026 geldt een nieuwe verkeersregeling: de strook die op de top als parkeerplaats werd gebruikt, is definitief afgesloten, en automobilisten wordt gevraagd lager op de weg te parkeren, bij de Russische kapel of bij de Erjavčeva koča. Een slagboom in het dal telt het verkeer; doorrijden is gratis.

Of neem de bus. Van 1 juni tot en met 30 september rijdt er een gratis pendelbus tussen Kranjska Gora en Bovec, die in het hoogseizoen vaker rijdt.

Maximale afmetingen. Voor voertuigen zwaarder dan 7,5 ton geldt een verbod, en bussen langer dan 12,5 meter komen de pas niet over.

Winter. In de winter is de pas niet automatisch gesloten, maar door sneeuw, lawinegevaar of wegwerkzaamheden is het verkeer vaak beperkt of de weg afgesloten; als de weg dicht is, kunnen auto’s niet verder komen dan de hut Koča na Gozdu op 1.226 meter. De actuele situatie is te vinden op promet.si, het officiële Sloveense verkeersportaal.