Vršič: droga, którą rosyjscy jeńcy przeprowadzili przez Alpy Julijskie

W maju 1915 roku Włochy wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom i wzdłuż Soczy – po włosku i po niemiecku Isonzo – powstał nowy front. Armia austro-węgierska potrzebowała drogi zaopatrzeniowej przez Alpy Julijskie do dolin na zapleczu tego frontu, i to takiej, którą dałoby się utrzymać przejezdną także zimą. Drogę przez przełęcz Vršič zbudowała rękami jeńców wojennych.

Droga ta do dziś wiedzie przez najwyżej położoną przełęcz drogową Słowenii i nadal jest szlakiem z Kranjskiej Gory do doliny Soczy. W drodze na przełęcz mija się stojącą przy niej niewielką drewnianą kaplicę prawosławną.

Zbudowana przez jeńców

Austriackie dowództwo wojskowe w Villach sprowadziło do prac rosyjskich jeńców wojennych – według rozdziału o drodze w studium, które słoweński Instytut Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (ZVKDS) opublikował w 2018 roku, ponad dziesięć tysięcy. Triglavski Park Narodowy podaje „około 10 000”, naoczny świadek piszący w 1957 roku – około 12 000, a nieliczne publikacje – 3000. Nie wszyscy byli Rosjanami: park narodowy wymienia wśród robotników Rosjan, Ukraińców, Białorusinów, Gruzinów, Włochów, Serbów i Czarnogórców.

Drogę budowano odcinek po odcinku, od Kranjskiej Gory w stronę Trenty, częściowo po śladzie istniejącej już stromej ścieżki, którą zwożono drewno. Trasę podzielono na dwanaście lub trzynaście części, z których każda miała własne kierownictwo techniczne. Według studium ZVKDS za mury oporowe z ciosanego kamienia, mosty, poidła i brukowane fragmenty drogi odpowiadał Josip Slavec, budowniczy z Kranja. Serpentyny numerowano od samego początku: już w 1915 roku austro-węgierskie wojenne biuro prasowe sfotografowało „Serpentine Nr. 3”.

Droga miała nosić nazwę Erzherzog Eugen-Strasse, na cześć arcyksięcia Eugeniusza, a na przełęczy miał stanąć jego pomnik. Na przeszkodzie stanęły lawiny. Według relacji tego samego naocznego świadka betonowy cokół pod pomnik wciąż tam stoi.

Marzec 1916

8 marca 1916 roku około pierwszej po południu z Mojstrovki zeszła lawina. Zmiażdżyła zadaszenia chroniące drogę i zasypała północny obóz jeniecki, położony tam, gdzie dziś stoi schronisko Erjavčeva koča. Cztery dni później, 12 marca o 4:30 rano, trzęsienie ziemi wywołało kilka kolejnych lawin.

Do dziś nie wiadomo, ile osób zginęło; podawane liczby wahają się od około stu do sześciuset. Studium ZVKDS zestawia poszczególne wersje:

• Pierwszy meldunek wojskowy, z 8 marca, godz. 17:20, mówił o trzech strażnikach i około stu Rosjanach zasypanych przez lawinę. Meldunek z następnego dnia wymieniał trzech zabitych, 5 rannych strażników i 67 rannych Rosjan oraz 12 zaginionych strażników i 71 zaginionych Rosjan.
• Kronika parafialna Kranjskiej Gory podaje 176 rosyjskich jeńców i 40 strażników.
• Wyliczenie oparte na danych proboszcza Andreja Krajca, który grzebał zmarłych, daje łącznie 272 osoby; studium uznaje tę liczbę za najbardziej wiarygodną.
• W publikacjach pojawiają się też liczby: 182 jeńców i 80 strażników, 170 jeńców i 40 strażników oraz 300 jeńców i 10 strażników. Miejscowa tradycja ustna mówi o 600.

Autor tego rozdziału dochodzi do wniosku, że dwie marcowe lawiny zabiły około dwustu osób. 12 maja 1917 roku kolejna lawina zasypała obóz po stronie Trenty, zabijając 30 jeńców i 6 strażników; ich ciała odkopano dopiero 8 czerwca.

Historyk Uroš Košir naliczył co najmniej 320 jeńców pochowanych w rejonie Vršiča i Trenty w latach 1915–1918: 251 Rosjan, 48 Włochów, 20 Serbów i jednego Czarnogórca. Poniżej schroniska Erjavčeva koča, na czterech tarasach, w dziewięciu grobach zbiorowych spoczywa 63 rosyjskich jeńców, którzy zginęli 8 marca 1916 roku.

Rosyjska kaplica

Kaplica przy drodze jest pod wezwaniem św. Włodzimierza; jeńcy zbudowali ją z drewna, kory i kamienia. Sporna jest nawet data jej powstania. Według najczęściej powtarzanej wersji wznieśli ją ocaleni dla upamiętnienia zmarłych – rozdział studium ZVKDS datuje ją na 1917 rok, inne źródła – na lato 1916 roku. Triglavski Park Narodowy i badania Košira wskazują, że kaplica stała już w styczniu 1916 roku, a więc przed lawiną: dowodem jest pocztówka ze zdjęciem niemal ukończonej kaplicy, wysłana 4 lutego 1916 roku.

W latach 1937–38 obok kaplicy zbudowano kamienną piramidę z napisem „Synom Rosji”, do której przeniesiono szczątki rosyjskich jeńców z cmentarza wojennego w Podlesju pod Vitrancem. Ikonostas kaplicy namalowano w 1956 roku. Kaplica ucierpiała podczas trzęsienia ziemi w 1998 roku, w latach 2005–06 przeszła renowację, a od 2015 roku jest zabytkiem kultury o znaczeniu narodowym.

Rosyjscy emigranci zaczęli spotykać się przy kaplicy po I wojnie światowej. Dziś co roku odbywa się tu uroczystość z udziałem słoweńskich i rosyjskich przedstawicieli państwa i Kościoła. W obchodach stulecia w 2016 roku uczestniczył Władimir Putin. Na obchody 110. rocznicy powstania kaplicy, 25 lipca 2026 roku, przybyło ponad 420 osób. Drogę z Kranjskiej Gory nazywa się dziś Ruska cesta, czyli Rosyjska droga.

Droga dzisiaj

Przełęcz leży na wysokości 1611 metrów. Serpentyn jest 50 (24 po stronie Kranjskiej Gory i 26 po stronie Trenty) i nadal są numerowane: tablica przy serpentynie nr 26 informuje, że leży ona na wysokości 1570 metrów.

Po stronie Trenty, przy serpentynie nr 49, stoi zwrócony ku Jalovcowi brązowy pomnik alpinisty i pisarza Juliusa Kugy’ego (1858–1944). Niżej, w Trencie, leży alpejski ogród botaniczny Juliana, założony w 1926 roku przez Alberta Bois de Chesne, właściciela ziemskiego z Triestu. To najstarszy w Słowenii ogród alpejski w naturalnym otoczeniu; w tym roku obchodzi stulecie.

Na północnej ścianie Prisojnika widać formację skalną przypominającą twarz kobiety. Według legendy to Ajdovska deklica, czyli Pogańska Dziewica, zamieniona w kamień za to, że przepowiedziała, iż syn myśliwego zastrzeli legendarnego Złotoroga. Najlepiej widać ją ze schroniska Poštarski dom oraz z Erjavčevej koči.

Przed wyjazdem

Brak parkingu na szczycie. Od 15 czerwca 2026 roku obowiązuje nowa organizacja ruchu: pas, na którym dotąd parkowano na szczycie, zamknięto na stałe, a kierowców prosi się o pozostawianie samochodów niżej, przy Rosyjskiej kaplicy lub przy schronisku Erjavčeva koča. Szlaban w dolinie służy do liczenia pojazdów; przejazd jest bezpłatny.

Albo autobusem. Od 1 czerwca do 30 września między Kranjską Gorą a Bovcem kursuje bezpłatny autobus wahadłowy; w szczycie lata – częściej.

Ograniczenia dla pojazdów. Obowiązuje zakaz wjazdu pojazdów o masie powyżej 7,5 tony, a autobusy dłuższe niż 12,5 metra nie mogą przejeżdżać przez przełęcz.

Zima. Zimą przełęcz nie jest automatycznie zamykana, ale śnieg, zagrożenie lawinowe lub roboty drogowe często ograniczają na niej ruch albo powodują jej zamknięcie; gdy droga jest zamknięta, samochody mogą dojechać tylko do schroniska Koča na Gozdu na wysokości 1226 metrów. Informacje o bieżących warunkach podaje promet.si, oficjalny słoweński portal drogowy.