Stelvio: de keizersweg over de Alpen

Op 26 juni 1820 begonnen de werkzaamheden aan een weg die het Oostenrijkse keizerrijk om één reden wilde hebben: om tussen Milaan en Wenen te kunnen reizen zonder over vreemd grondgebied te gaan. Na het Congres van Wenen behoorde Lombardije aan de Habsburgers toe, maar de oude routes over de Alpen liepen door Graubünden, en dat hoorde nu bij Zwitserland. De oplossing was er dwars overheen te gaan, op 2.757 meter hoogte, vlak onder de Ortler.

Tweehonderd jaar later is de Stelvio ’s zomers een speeltuin voor wielrenners, motorrijders en mensen die hem op televisie hebben gezien. Maar hij werd aangelegd als militaire weg en lag tijdens de Eerste Wereldoorlog drieënhalf jaar lang aan het front.

Een keizersweg

Volgens Cristina Pedrana Proh in het Italiaanse vakblad Strade & Autostrade vaardigde keizer Frans I het besluit tot aanleg uit op 30 september 1817; het Britse tijdschrift Top Gear houdt het in een uitgebreid stuk ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan van de weg op 1818. Het ontwerp kwam van Carlo Donegani, een hooggeplaatste overheidsingenieur die later ingenieur eerste klasse van de provincie Sondrio zou worden. Op 14 augustus 1818 kreeg hij officieel het Lombardische deel toegewezen en op 1 mei 1819 leverde hij het volledige ontwerp in.

Het was een weg voor een leger, en dat is te zien. Volgens Top Gear werd de weg minstens 5,5 meter breed aangelegd (Strade & Autostrade noemt op basis van het oorspronkelijke ontwerp 5 meter) en is hij zelden steiler dan 10 procent, met bochten die zo waren ontworpen dat affuiten en paardenspannen ze konden nemen. In zijn eigen aantekeningen, die het Politecnico di Milano citeerde in een tentoonstelling over hem, schreef Donegani bij elke haarspeldbocht een keerplatform voor met een doorsnede van 14 tot 16 meter, „niet minder”.

Volgens Top Gear voorzag Donegani’s eerste plan voor de Tiroolse kant in 61 haarspeldbochten, onder meer een trap van 22 bochten die pal tegen de rotswand aan het einde van het dal omhoogliep, om de weg buiten het bereik van lawines te houden. Er was niet genoeg steen voor de keermuren die daarvoor nodig waren, dus werd de weg naar de noordflank van het dal verlegd: minder bochten, meer lawinegevaar. Uiteindelijk kreeg hij de 48 haarspeldbochten die nu genummerd zijn.

De aanleg

Hoeveel man er aan de weg heeft gebouwd, hangt af van de bron. Een lokale historische website uit de Valtellina spreekt van zo’n 2.500 man op de drukste momenten; Top Gear telt alleen al aan de Tiroolse kant 1.500 arbeiders; Strade & Autostrade heeft het over honderden arbeiders uit Piëmont, ingehuurd door aannemer Poli & Talacchini.

Ook over de voltooiing lopen de meningen uiteen. Strade & Autostrade vermeldt de officiële keuring van de weg in september 1824 (in de biografie van Donegani in hetzelfde blad staat 1825); de Milanese krant Il Giorno noemt 6 juli 1825 als openingsdatum. Volgens Top Gear was de Lombardische klim vanuit Bormio in 1822 klaar en kostte de Tiroolse kant nog drie jaar.

Wat niet ter discussie staat, is dat Donegani wilde dat de weg het hele jaar open bleef. Wegwerkers, de zogeheten rotteri, die in kleine huisjes op de pas en op de Spondalunga woonden, moesten hem sneeuwvrij houden. In 1831 reed er volgens Il Giorno een postkoets vanuit Milaan: 64 uur tot Bormio, 125 uur tot Landeck.

Met de weg kwamen de reizigers. Een tocht per koets over de Stelvio werd onderdeel van de Grand Tour, en Top Gear beschrijft hoe het Grand Hotel in Trafoi, aan de voet van de oostelijke helling, een eigen orkest had en een doka voor de foto’s van de gasten. Op de top stond het Hotel Ferdinandshöhe.

De frontlinie

In 1914 lag de pas op het punt waar Oostenrijk-Hongarije, Italië en het neutrale Zwitserland aan elkaar grensden. Toen Italië in mei 1915 aan de oorlog ging deelnemen, begon hier, bij het massief van Ortler en Cevedale, de frontlinie.

Volgens de Zwitserse vereniging die de oorlogsstellingen beheert, beschoot de Oostenrijkse artillerie op 4 juni 1915 de Monte Scorluzzo, de circa 3.090 meter hoge top die op de pas uitkijkt. De Italianen trokken zich terug en gendarmeriekapitein Andreas Steiner nam de top zonder slag of stoot in met een man of veertig, verdeeld over drie groepen. De top bleef tot het einde van de oorlog in Oostenrijkse handen. Op de Umbrail hielden Zwitserse soldaten een post bezet.

Wat er met de pas gebeurde, werd vastgelegd door de persfotografen van het Oostenrijkse leger zelf. Hun foto’s tonen het Hotel Ferdinandshöhe en een Italiaanse kazerne van de Carabinieri, allebei kapotgeschoten. Ook het neutrale Zwitserland drukte een stempel op de gevechten. Volgens de Zwitserse vereniging hadden Italiaanse kanonnen de Oostenrijkse stellingen op de pas en tot in Trafoi kunnen bereiken, maar vuren op die plekken zou de Zwitserse neutraliteit hebben geschonden, en na bezwaren gebeurde dat nog maar heel zelden. Het nationaal park Stelvio heeft rondleidingen naar de oorlogsstellingen georganiseerd.

Coppi en een televisieprogramma

Op 1 juni 1953 ging de Giro d’Italia voor het eerst over de Stelvio, in de voorlaatste etappe, van Bolzano naar Bormio. Fausto Coppi begon de dag met 1 minuut en 59 seconden achterstand op de Zwitserse klassementsleider Hugo Koblet. Volgens de Giro’s eigen geschiedschrijving kwam Coppi solo boven, 2 minuten en 48 seconden voor Gino Bartali en 4 minuten en 25 seconden voor Koblet, won hij de etappe en veroverde hij zijn vijfde Giro. Dezelfde bron noemt de Stelvio de meest iconische Cima Coppi, zoals de Giro het hoogste punt van elke editie noemt.

In 2008 riep Top Gear de Stelvio uit tot „de beste rijweg ter wereld”. In het jubileumstuk van 2025 neemt het tijdschrift dat terug: „dat is hij niet en dat is hij ook nooit geweest”.

Omhoog en eroverheen

De pas ligt op 2.757 meter, de hoogte die de Giro en de Italiaanse wegbeheerder ANAS aanhouden; ook 2.758 meter doet de ronde. Volgens Strade & Autostrade was de weg van Bormio naar de top in het oorspronkelijke ontwerp 20,4 kilometer lang. Aan de kant van Bormio takt een weg af die na slechts 0,2 kilometer de Umbrailpas op 2.503 meter bereikt en daarna verder afdaalt naar Zwitserland; ANAS opent en sluit die samen met de Zwitserse autoriteiten.

In 2025 bestond de weg tweehonderd jaar. Lombardije, Zuid-Tirol en het Zwitserse Val Müstair vierden dat gezamenlijk; de belangrijkste evenementen stonden gepland voor 5 en 6 juli, tweehonderd jaar na de openingsdatum die Il Giorno noemt.

Voordat je gaat

Seizoen. In de winter is de pas gesloten; hij gaat open zodra de sneeuw is geruimd. In 2026 kondigde ANAS aan dat de Lombardische kant en de Umbrail op 22 mei om 10.00 uur weer open zouden gaan, tegelijk met de Zuid-Tiroolse kant. In 2024 verwachtte de provincie Bolzano haar kant pas in het weekend van 22–23 juni te kunnen openen, omdat het sneeuwruimen moeizamer was verlopen dan normaal. Wanneer de pas sluit, hangt af van het weer. In 2024 gingen de Lombardische kant en de Umbrail op 4 november dicht; de provincie Bolzano hield haar kant open tot 18 november ’s middags, volgens de provincie langer dan gebruikelijk dankzij een uitzonderlijk warm jaar. Controleer vóór vertrek de actuele situatie.

Fietsdag. Op de Stelvio Bike Day is de weg van Trafoi naar de top van 8.00 tot 16.00 uur afgesloten voor gemotoriseerd verkeer; ook de beklimmingen vanuit Bormio en vanuit Santa Maria via de Umbrail horen bij de dag. In 2026 telde het nationaal park 18.600 fietsers. De volgende editie is op 28 augustus 2027.

Skiën in de zomer. Boven de pas ligt een zomerskigebied; de exploitant had het seizoen 2026 gepland van 30 mei tot 1 november.