De Grote Dolomietenweg: aangelegd voor soldaten en hotelgasten, daarna frontlinie

In september 1909 werd een gezelschap genodigden over een weg die net klaar was van Bozen naar Cortina d’Ampezzo gereden. Een concert in Cortina was zo gepland dat het samenviel met het Alpenglühen, het avondlicht op de toppen. De plechtigheid de volgende ochtend begon om acht uur, zodat de herfstmist zou zijn opgetrokken tegen de tijd dat de gasten arriveerden. De pers was uitgenodigd en de verslagen waren lovend: „een comfortabele, brede, kunstig aangelegde weg”, 141 kilometer lang, die door „de prachtige Eggentalkloof, een wild ravijn van porfier” voerde.

De Grote Dolomietenweg – de Große Dolomitenstraße, de Grande Strada delle Dolomiti – was tegelijk een technisch kunststuk, een militair project en een marketingcampagne voor hotels. Zes jaar later was een deel ervan slagveld.

Eerst een weg voor soldaten

Het verhaal begint met een verloren oorlog. In 1866 stond Oostenrijk Venetië af, en daarmee de enige spoorlijn tussen Wenen en Bozen die over Oostenrijks grondgebied liep. De vervangende lijn door het Pustertal was in 1871 klaar en liep onaangenaam dicht langs de nieuwe Italiaanse grens. Om die lijn te beschermen wilde het leger wegen die vanuit het noorden de Dolomieten in voerden.

De historicus Christoph Pöll van de Universiteit van Innsbruck, wiens studie naar het ontstaan van de weg de gedetailleerdste is die we hebben gevonden, leest het bewijs af aan de weg zelf: een gemiddeld stijgingspercentage van zes tot zeven procent is bescheiden voor een bergweg, en een flauwe helling is precies wat je nodig hebt als paarden er artillerie en voorraden omhoog moeten trekken.

En daarna een weg voor een hotelier

Het leger wilde de weg. Het toerisme zorgde ervoor dat hij er kwam. Vanaf het midden van de jaren 1890 voerden de afdelingen Bozen en Meran van de Duitse en Oostenrijkse Alpenvereniging er campagne voor, en aan het eind van dat decennium kregen ze steun van een lobby rond één man: Theodor Christomannos, een advocaat uit Meran die bij de Karerpass een luxehotel bouwde.

In 1897 werden de ontbrekende stukken opgenomen in het Tiroolse wegenbouwprogramma. De weg over de Pordoi werd van 1900 tot 1905 aangelegd, het stuk van Buchenstein naar Arabba van 1900 tot 1904. De Falzarego, het moeilijkste deel, ging pas in 1909 voor het verkeer open, en daarmee ook de hele weg.

Wanneer precies, is minder zeker dan je zou verwachten. Volgens Pöll vond de openingsplechtigheid plaats op de ochtend van 11 september 1909, na een avond vol festiviteiten in Cortina; andere bronnen noemen 13 september, de datum waarop een van de grote krantenverslagen verscheen.

Het hotel van Christomannos laat zien waarvoor de weg bedoeld was. Volgens Pöll, die reisgidsen uit die tijd aanhaalt, had het Karersee Hotel 180 kamers met elektrisch licht en verwarming, liften, een muziekzaal, een leeszaal, een biljartzaal en een wijnkelder – en aan de balie kon je autotochten naar Bozen en Cortina boeken. In 1910 telden de grote hotels van Cortina samen meer dan 430 bedden, in een dorp van ongeveer duizend inwoners. De nieuwe hotels waren op de auto ingesteld, met garages, werkplaatsen en brandstof, en in Toblach, Bozen en Cortina kon je een auto met chauffeur huren.

Niet iedereen reed zelf. In 1910 duurde de reis van Bozen naar Cortina met de postautobus ongeveer negen uur en met de postkoets ongeveer drie dagen. Reisgidsen raadden automobilisten in 1914 al aan langzaam te rijden, onder meer omdat er vee over de weg werd gedreven.

Veel heeft Christomannos niet meer gezien van wat hij had helpen bouwen: hij overleed in 1911.

De frontlinie

In 1915 bereikte de oorlog tussen Italië en Oostenrijk-Hongarije de Dolomieten, en de Grote Dolomietenweg werd, zoals het openluchtmuseum van de Lagazuoi het formuleert, „op verschillende plaatsen door de frontlinie doorsneden en zo voor oorlogsdoeleinden gebruikt”.

De Falzaregopas werd niemandsland tussen de twee frontlinies. De eerste Italiaanse aanvallen kwamen op 5 juli 1915. De Italiaanse opmars strandde bij de Valparolapas; op 20 oktober 1915 bezetten Alpini een richel halverwege de wand van de Piccolo Lagazuoi, en daarmee verplaatste de bergoorlog zich onder de grond. Op de Lagazuoi werden vijf mijnen tot ontploffing gebracht, vier Oostenrijkse en één Italiaanse. De Italiaanse ontplofte op 20 juni 1917, aan het eind van een tunnel van bijna een kilometer.

In de buurt werd maandenlang gevochten om de Col di Lana. Op 18 april 1916 namen Italiaanse troepen de top in, nadat er een mijn van 5.500 kilo tot ontploffing was gebracht. Het Great War Museum in Cortina noemt op basis van gegevens van het Italiaanse ministerie van Oorlog de tol: 2.495 gesneuvelde Italiaanse soldaten, 1.018 vermisten of krijgsgevangenen en 8.478 gewonden. Daarnaast kwamen er zo’n 1.600 Oostenrijks-Hongaarse en Duitse soldaten om.

Het Dolomietenfront eindigde niet met een veldslag maar met een terugtocht: na de nederlaag bij Caporetto gaf het Italiaanse leger het front op 1 november 1917 op.

Na de oorlog kwam Zuid-Tirol bij Italië. De weg bleef, maar verdween, zoals Pöll opmerkt, uit het Oostenrijkse geheugen, net als het luxetoerisme dat hem had bekostigd.

De weg nu

De klassieke route van Bolzano naar Cortina is tegenwoordig ongeveer 110 kilometer lang. Hij klimt vanuit Bolzano door de Eggentalkloof, passeert de Karersee – het Lago di Carezza – en gaat over drie passen: de Costalunga of Karerpass op 1.745 meter, de Pordoi op 2.239 meter en de Falzarego op 2.105 meter (sommige bronnen noemen 2.109). Het stuk van Canazei naar Cortina staat op Italiaanse kaarten aangegeven als de SS48.

Sinds 26 juni 2009 – bijna precies een eeuw na de opening van de weg – zijn de Dolomieten UNESCO-werelderfgoed, vanwege „de schoonheid en uniciteit van hun landschap en hun geologische en geomorfologische betekenis”. Drie van de negen beschermde berggroepen grenzen aan de weg: de Rosengarten en de Latemar boven Carezza, de Marmolada (die je vanaf de Pordoi ziet) en de Tofane boven de Falzarego.

Goed om te weten

De adelaar op de Rosengarten. Er staat een monument voor Christomannos dat de meeste automobilisten nooit te zien krijgen: een bronzen adelaar op ongeveer 2.300 meter hoogte aan de Hirzlweg onder de Rosengarten. Het origineel uit 1912 is verdwenen. De adelaar die er nu staat, is gemaakt door de beeldhouwster Maria Delago en werd op 12 juli 1959 onthuld; hij brak tijdens het transport naar boven, waarna zij hem ter plekke repareerde.

De valse koning. Aan de naam Falzarego is een legende verbonden: een koning die zijn volk had verraden, de fautzo rego, zou in de rotswanden van de Lagazuoi in steen zijn veranderd. Taalkundigen houden het op een nuchterder verklaring: het Ladinische woord voor sikkel, een verwijzing naar het maaien van de bergweiden. De pas kent ook een sportieve voetnoot: Fausto Coppi versloeg hier Gino Bartali in de Giro d’Italia van 1946.

Je kunt door de oorlog wandelen. De Italiaanse mijntunnel op de Lagazuoi is te bezoeken. Hij is meer dan een kilometer lang en overbrugt 639 meter hoogteverschil; een helm, hoofdlamp en handschoenen zijn verplicht. Meestal neem je vanaf de Falzarego de kabelbaan naar boven en loop je door de tunnel naar beneden – volgens het museum in totaal tweeënhalf tot drie uur, en een goede keuze voor een dag met slecht weer.

Voor je vertrekt

Twee kabelbanen. Op de Pordoi brengt de kabelbaan van de Sass Pordoi je in vier minuten naar 2.950 meter; in 2026 rijdt hij van 14 mei tot 1 november, en een retourtje kost € 32. De kabelbaan van de Lagazuoi op de Falzarego rijdt in 2026 van 6 juni tot 18 oktober elk kwartier; de laatste rit naar boven vertrekt om 16:40.

Het verkeer over de passen wordt mogelijk beperkt. Zuid-Tirol onderzoekt verkeersbeperkingen op de Dolomietenpassen, te beginnen met de Grödnerjoch (Passo Gardena), die niet op deze route ligt. In augustus 2026 gelden er geen beperkingen; een praktijktest moet uitwijzen of er in de zomer van 2027 een verkeersluwe zone kan komen. Voor de Pordoi en de Falzarego hebben we geen officiële aankondiging gevonden.

De route. Een indeling per dag, overnachtingsadressen en de kosten van de rit vind je in onze driedaagse reisroute; de link staat hieronder.