Furka, Grimsel en Susten: drie Zwitserse passen, een gletsjer en James Bond

Op 7 juli 1964 was een filmploeg aan het werk in de haarspeldbochten boven Realp. Een week lang joegen een Aston Martin, een Rolls-Royce en een Ford Mustang voor de camera de Furkapas op; zo’n zes minuten daarvan belandden in Goldfinger, die in september van dat jaar in première ging. De ploeg logeerde in Hotel des Alpes in Realp.

De weg waarover James Bond reed, was toen al honderd jaar oud. Hij is een van de drie passen – Furka, Grimsel en Susten – die samen de klassieke rondrit vanuit Andermatt vormen.

De Furka: een weg voor het leger

Al lang voordat er een weg lag, werd de Furka overgestoken. In de twaalfde eeuw trokken Walserkolonisten eroverheen. Goethe ploeterde op 12 november 1779 door diepe sneeuw over de pas en overnachtte in het kapucijnenhospitium in Realp.

De weg kwam er pas in de jaren 1860. De kantons Uri en Wallis legden hem tussen 1863 en 1866 aan als koetsweg van Oberwald naar Hospental – sommige bronnen noemen 1864 als beginjaar – en de Zwitserse Bondsstaat betaalde twee derde van de kosten, volgens het Historisches Lexikon der Schweiz „omdat de weg in haar militaire belang lag”. De federale inventaris van historische verkeerswegen zegt hetzelfde: een kunstmatig aangelegde weg, vooral om militaire redenen gebouwd en met federaal geld betaald.

Het toerisme groeide met de weg mee. De eerste herberg in Gletsch was al in 1830 opengegaan; vanaf 1856 bouwden de familie Seiler en anderen het hotelwezen op, en in 1930 waren er tussen Gletsch en Realp zo’n zeshonderd hotelbedden.

Het hotel in de haarspeldbocht

Het bekendste hotel werd in 1882 gebouwd door de toen 24-jarige Josef Seiler, in een haarspeldbocht aan de Walliser kant, boven de Rhônegletsjer. Hotel Belvédère werd in 1894 uitgebreid en in 1903–04 nog eens, toen het zijn mansardedak kreeg. De familie Carlen uit Brig kocht het in 1988.

In 2015 ging het dicht – volgens Swissinfo omdat het onderhoud van het oude gebouw een te zware last was geworden. Toen Swissinfo er in 2023 over berichtte, stond het leeg en was het te koop.

De gletsjer die wegliep

Het Belvédère kijkt uit over de Rhônegletsjer, en die is sindsdien steeds verder teruggeweken. Het Zwitserse gletsjermeetnet GLAMOS meet sinds 1879 de positie van de gletsjertong. Tel je de officiële metingen op, dan heeft de gletsjer zich sindsdien ongeveer 1.845 meter teruggetrokken – zo’n 647 meter daarvan sinds 2000, en in 2023–24 alleen al 115 meter, het grootste jaarlijkse verlies sinds 1944.

De familie Carlen exploiteert nog altijd een ijsgrot in de gletsjer. Hoe oud die traditie is, hangt ervan af aan wie je het vraagt: volgens de familie zelf heeft zij „sinds ongeveer 1830” een ijsgrot; de Urner Zeitung meldde in 2016 dat de eerste grot rond 1870 bij Gletsch werd uitgehakt en in 1894 naar het Belvédère verhuisde. In de zomer wordt het ijs rondom afgedekt met fleecedekens om het smelten te vertragen. De exploitanten maken er geen geheim van dat de gletsjer daarmee niet te redden is.

De Grimsel: een hospitium onder het meer

Vanuit Gletsch klimt de Grimselweg naar het noorden. Hij werd in de herfst van 1894 geopend – het energiebedrijf KWO, dat het hospitium tegenwoordig exploiteert, noemt 1895 – en ook hier betaalde de Bondsstaat om militaire redenen twee derde van de kosten. Het muilezelverkeer over de Grimsel was toen al verdwenen; de Gotthardspoorlijn, die in 1882 was geopend, had het de das omgedaan.

Op de Grimsel stond al sinds ten minste 1397 een hospitium. Het werd in 1838 door een lawine bedolven en brandde in 1852 af; de brand was gesticht door de eigen pachter, die ter dood werd veroordeeld maar later gratie kreeg. In 1909 kocht het Bernse energiebedrijf BKW het terrein om er een stuwmeer aan te leggen, en in 1928 verdween het oude hospitium onder het water van de nieuwe Grimselsee. Op de rots erboven verrees een nieuw hospitium.

De Susten: de eerste weg voor auto’s

De derde pas is anders. De Sustenweg was geen oude koetsweg die geschikt was gemaakt voor het autoverkeer; volgens de federale inventaris van historische verkeerswegen was het de eerste alpenweg in Zwitserland die van meet af aan voor auto’s werd aangelegd. De kiezers in Bern stemden er in 1937 mee in, die in Uri in 1938. Het werk begon toen Zwitserland onder druk van de asmogendheden kwam te staan: de Susten moest in noodgevallen de „uiterst kwetsbare” overgangen over de Furka en de Grimsel vervangen en de Gotthardvesting versterken.

De aanleg duurde zeven jaar en kostte 31,8 miljoen frank. Het vakmanschap is nog altijd te zien: elk betonnen onderdeel is bekleed met gneis en graniet uit het eigen graafwerk, de haarspeldbochten werden voor een betere grip met kleine keien bestraat, en de kilometerpalen zijn van graniet. De weg klimt naar 2.225 meter, met op het hoogste punt een tunnel van 325 meter, en is nergens steiler dan negen procent.

Op zondag 7 september 1946 ging hij open. Die dag reden er 15.000 voertuigen over de pas – ongeveer twaalf procent van alle in Zwitserland ingeschreven motorvoertuigen.

De gele bussen

De eerste lijndiensten met postbussen reden op 20 juni 1921 over de Grimsel en de Furka. Een eeuw later is de vierpassenroute van de postbus met acht uur en 45 minuten de langste rechtstreekse ov-verbinding van Zwitserland, en in 2018 vervoerden de buslijnen over de passen een recordaantal van 151.000 passagiers.

Het spoor koos een andere weg. In 1915 bereikten de treinen Gletsch, en vanaf 1926 reden de treinen van de Furka-Oberalp-lijn helemaal door. Sinds 1982 nemen ze een basistunnel onder de pas, zodat ze het hele jaar kunnen rijden. Het oude bergtraject werd gesloten – de laatste trein reed er in oktober 1981 overheen – en in 1983 richtten vrijwilligers een vereniging op om het weer in gebruik te nemen. Sinds 12 augustus 2010 rijdt er weer een stoomtrein over het hele bergtraject.

Voor vertrek

De passen zijn zomerwegen. Het kanton Uri maakt elk jaar de openings- en sluitingsdata van de Furka en de Susten bekend. In 2025 was de Furka open van 28 mei tot 27 oktober en de Susten van 6 juni tot 27 oktober. Sinds 2000 ging de Furka op zijn vroegst op 7 mei en op zijn laatst op 21 juni open. Kijk voor vertrek op www.ur.ch/strasseninfos.

De hoogtes. Furka 2.429 meter (het Historisches Lexikon noemt 2.431), Grimsel 2.164 meter, Susten 2.225 meter op het hoogste punt van de weg.

Of laat de auto staan. Van juni tot begin oktober rijden er postbussen over de passen; voor de drie- en vierpassenroutes moet je uiterlijk om 16.00 uur de dag van tevoren een zitplaats reserveren, en ook fietsen moeten een dag van tevoren worden geboekt.