Furka, Grimsel i Susten: trzy szwajcarskie przełęcze, lodowiec i James Bond

7 lipca 1964 roku na serpentynach nad Realp pracowała ekipa filmowa. Przez tydzień zdjęć Aston Martin, Rolls-Royce i Ford Mustang ścigały się pod górę na przełęcz Furka; około sześciu minut tego materiału trafiło do filmu Goldfinger, który wszedł na ekrany we wrześniu tego samego roku. Ekipa mieszkała w Hotelu des Alpes w Realp.

Droga, którą jechał James Bond, miała już wtedy sto lat. Prowadzi przez jedną z trzech przełęczy — Furkę, Grimsel i Susten — które razem tworzą klasyczną pętlę zaczynającą się w Andermatt.

Furka: droga dla wojska

Przez Furkę wędrowano na długo przed powstaniem drogi. W XII wieku przeszli tędy osadnicy walserscy. Goethe pokonał przełęcz w głębokim śniegu 12 listopada 1779 roku i przenocował w hospicjum kapucynów w Realp.

Droga powstała w latach 60. XIX wieku. Kantony Uri i Valais zbudowały ją w latach 1863–1866 jako drogę dla powozów z Oberwald do Hospental — według niektórych źródeł budowa ruszyła dopiero w 1864 roku — a dwie trzecie kosztów pokryła Konfederacja Szwajcarska, według Historycznego słownika Szwajcarii dlatego, że „droga leżała w jej interesie wojskowym”. Federalny inwentarz historycznych szlaków komunikacyjnych potwierdza: to droga inżynieryjna, zbudowana głównie ze względów wojskowych i za federalne pieniądze.

Wraz z drogą rozwijała się turystyka. Pierwszą gospodę w Gletsch otwarto w 1830 roku; od 1856 roku rodzina Seilerów i inni przedsiębiorcy rozwijali tu hotelarstwo, a do 1930 roku liczba miejsc hotelowych między Gletsch a Realp sięgnęła około sześciuset.

Hotel na serpentynie

Najsłynniejszy z tych hoteli postawił w 1882 roku 24-letni wówczas Josef Seiler — na serpentynie po stronie Valais, nad Lodowcem Rodanu. Hotel Belvédère rozbudowano w 1894 roku, a potem ponownie w latach 1903–04; wtedy zyskał mansardowy dach. W 1988 roku kupiła go rodzina Carlenów z Brig.

Zamknięto go w 2015 roku — według Swissinfo dlatego, że utrzymanie starego budynku stało się zbyt dużym obciążeniem. Gdy w 2023 roku pisało o nim Swissinfo, stał pusty i był wystawiony na sprzedaż.

Lodowiec, który odchodzi

Z Belvédère roztacza się widok na Lodowiec Rodanu, który od tamtej pory nieustannie się cofa. Szwajcarska sieć monitoringu lodowców GLAMOS mierzy położenie jego jęzora od 1879 roku. Z sumy jej oficjalnych pomiarów wynika, że od tego czasu lodowiec cofnął się o około 1845 metrów — w tym o około 647 metrów od 2000 roku i o 115 metrów w samym sezonie 2023–24. To największy roczny ubytek od 1944 roku.

Rodzina Carlenów wciąż prowadzi w lodowcu grotę lodową. Wiek tej tradycji zależy od tego, kogo zapytać: rodzina twierdzi, że prowadzi grotę „mniej więcej od 1830 roku”, natomiast Urner Zeitung podawała w 2016 roku, że pierwszą grotę wykuto około 1870 roku w pobliżu Gletsch, a w 1894 roku przeniesiono ją wyżej, pod Belvédère. Latem lód wokół groty okrywa się płachtami z włókniny, żeby spowolnić topnienie. Prowadzący grotę otwarcie przyznają, że lodowca to nie uratuje.

Grimsel: hospicjum na dnie jeziora

Z Gletsch na północ wspina się droga na przełęcz Grimsel. Otwarto ją jesienią 1894 roku — spółka energetyczna KWO, która dziś prowadzi hospicjum, podaje rok 1895 — i znów dwie trzecie kosztów pokryła Konfederacja, kierując się względami wojskowymi. Ruch jucznych mułów przez Grimsel zdążył już wtedy zamrzeć: dobiła go otwarta w 1882 roku kolej gotthardzka.

Hospicjum na Grimselu istniało co najmniej od 1397 roku. W 1838 roku zasypała je lawina, a w 1852 roku spłonęło — podpalił je własny dzierżawca, którego skazano na śmierć, a następnie ułaskawiono. W 1909 roku berneńska spółka energetyczna BKW kupiła teren pod budowę zbiornika, a w 1928 roku stare hospicjum zniknęło pod wodą nowego jeziora Grimselsee. Nowe hospicjum stanęło wyżej, na skale.

Susten: pierwsza droga zbudowana dla samochodów

Z trzecią przełęczą jest inaczej. Droga przez Susten nie powstała jako trakt dla powozów, później przystosowany do ruchu samochodowego — według federalnego inwentarza historycznych szlaków komunikacyjnych była pierwszą w Szwajcarii drogą alpejską zbudowaną od podstaw z myślą o samochodach. Wyborcy w Bernie zatwierdzili budowę w 1937 roku, a w Uri w 1938 roku. Prace ruszyły, gdy Szwajcaria znalazła się pod presją państw Osi: w razie zagrożenia droga przez Susten miała zastąpić „wyjątkowo narażone” przejścia przez Furkę i Grimsel oraz wzmocnić twierdzę Gotthard.

Budowa trwała siedem lat i kosztowała 31,8 miliona franków. Widać to w staranności wykonania: każdy betonowy element obłożono gnejsem i granitem z wykopów, serpentyny wyłożono drobną kostką dla lepszej przyczepności, a słupki kilometrowe wykonano z granitu. Droga wznosi się na wysokość 2225 metrów, w najwyższym punkcie przechodzi przez 325-metrowy tunel szczytowy, a jej nachylenie nigdzie nie przekracza dziewięciu procent.

Otwarto ją w niedzielę 7 września 1946 roku. Tego dnia przez przełęcz przejechało 15 000 pojazdów, czyli około dwunastu procent wszystkich pojazdów silnikowych zarejestrowanych w Szwajcarii.

Żółte autobusy

Pierwsze rozkładowe autobusy pocztowe przejechały przez Grimsel i Furkę 20 czerwca 1921 roku. Sto lat później linia autobusów pocztowych przez cztery przełęcze, na której podróż trwa osiem godzin i 45 minut, jest najdłuższym bezpośrednim połączeniem komunikacji publicznej w Szwajcarii, a w 2018 roku linie przełęczowe przewiozły rekordową liczbę 151 000 pasażerów.

Kolej ma tu własną historię. Pociągi dotarły do Gletsch w 1915 roku, a od 1926 roku linia Furka-Oberalp kursowała na całej długości. Od 1982 roku pociągi jeżdżą przez cały rok tunelem bazowym pod przełęczą. Starą linię przez przełęcz zamknięto — ostatni pociąg przejechał nią w październiku 1981 roku — a w 1983 roku wolontariusze założyli stowarzyszenie, aby przywrócić ją do życia. Od 12 sierpnia 2010 roku na całej dawnej linii przez przełęcz znów kursuje kolej parowa.

Zanim wyruszysz

Przełęcze są przejezdne tylko latem. Kanton Uri co roku ogłasza terminy otwarcia i zamknięcia dróg przez Furkę i Susten. W 2025 roku Furka była otwarta od 28 maja do 27 października, a Susten od 6 czerwca do 27 października. Od 2000 roku Furkę otwierano najwcześniej 7 maja, a najpóźniej 21 czerwca. Przed wyjazdem warto sprawdzić www.ur.ch/strasseninfos.

Wysokości. Furka – 2429 metrów (Historyczny słownik Szwajcarii podaje 2431); Grimsel – 2164 metry; Susten – 2225 metrów w najwyższym punkcie drogi.

Albo zostaw samochód. Autobusy pocztowe kursują przez przełęcze od czerwca do początku października; na kursy przez trzy i cztery przełęcze miejsce trzeba zarezerwować do 16:00 dnia poprzedniego, a przewóz roweru również należy zarezerwować dzień wcześniej.