Samochodem na łowy zorzy polarnej z Tromsø

Tromsø od dawna obserwuje niebo. Norweski Instytut Fizyki Kosmicznej powstał tu w 1928 roku, a jego długie serie obserwacji zorzy, pola magnetycznego i jonosfery prowadzi dziś dalej Obserwatorium Geofizyczne w Tromsø przy UiT, Arktycznym Uniwersytecie Norwegii. Od 1971 roku uniwersyteckie obserwatorium zorzy, Nordlysobservatoriet, stoi wysoko nad miastem, nad jeziorem Prestvannet, otoczone lasem.

Powód jest prosty. Tromsø leży w strefie zorzowej, pasie wokół bieguna magnetycznego, w którym zorzę polarną widać najczęściej. W pogodną, ciemną noc może pojawić się wprost nad głową. Problemem jest samo miasto. Jedna z rad amerykańskiej agencji NOAA, jak zobaczyć zorzę, brzmi: oddal się od miejskich świateł – a Tromsø to miasto mostów, portów i oświetlonych ulic. Ludzie więc jadą. Przez mosty na Kvaløyę albo na wschód drogą E8 w stronę Lyngen i Finlandii, w poszukiwaniu przerwy w chmurach i miejsca, gdzie można się zatrzymać.

Czego szukasz

Visit Tromsø podaje, że sezon trwa od końca sierpnia do początku kwietnia, i dodaje dwa warunki, które mają znaczenie: bezchmurne niebo i ciemność. Zorza może być na niebie także za dnia, przypomina Space Weather Prediction Center agencji NOAA, ale widać ją tylko po zmroku. Najpiękniejsze pokazy zdarzają się według niego zwykle w ciągu godziny lub dwóch wokół lokalnej północy, między 22:00 a 02:00. Pełnia sprawia, że zorza wydaje się słabsza, choć nie zmienia jej rzeczywistej jasności.

Liczba, którą sprawdza każdy, to indeks Kp. Ma wartości od 0 do 9 i mierzy aktywność geomagnetyczną w trzygodzinnym okresie. Przy niskich wartościach owal zorzowy leży daleko na północy, a światło jest słabe; gdy Kp rośnie, owal rozszerza się w stronę równika, o mniej więcej 2 stopnie szerokości magnetycznej na każdy stopień indeksu, a zorza staje się jaśniejsza i bardziej aktywna. Żaden indeks nie obieca jednak bezchmurnego nieba.

O większości nocy decydują chmury. Yr, serwis pogodowy Norweskiego Instytutu Meteorologicznego i nadawcy NRK, publikuje własną prognozę zorzy nawet na trzy dni naprzód, a do tego prognozę krótkoterminową. Jego rada: najlepsze warunki to ciemne niebo bez chmur; cienkie, wysokie chmury bywają na tyle przejrzyste, że da się przez nie patrzeć, natomiast niskie są zwykle gęste i zasłaniają widok. Dlatego polowanie na zorzę to jazda samochodem. Jedzie się tam, gdzie prognoza pokazuje dziurę w chmurach – a ta może się przesunąć, kiedy jesteś w drodze.

Ciemna pora roku

Mniej więcej od 27 listopada do 15 stycznia słońce w ogóle nie wschodzi nad Tromsø. Visit Tromsø nazywa ten czas nocą polarną. Nie jest to jednak całodobowa ciemność: około południa przychodzi chwila niebieskiego zmierzchu. Z powodu gór otaczających miasto powracające słońce zwykle widać z centrum dopiero później w styczniu.

Dla kierowcy oznacza to dwie rzeczy. Jest mnóstwo ciemności, w której można szukać zorzy, i niemal cała jazda odbywa się właśnie w niej. Dłuższe odcinki planuj na środek dnia, kiedy na niebie jest światło, a wieczory zostaw na krótsze wypady za miasto.

Na zachód: przez mosty na Kvaløyę

Najszybsza droga z dala od świateł prowadzi na zachód. Z Tromsøyi, wyspy, na której leży miasto, na Kvaløyę prowadzi most Sandnessundbrua. Otwarto go w 1973 roku; ma 1220 metrów długości, a jego główne przęsło mierzy 150 metrów, podaje norweska encyklopedia Store norske leksikon. Na wschodzie most Tromsøbrua z 1960 roku – długi na 1036 metrów i wysoki w środku na 36 metrów – prowadzi na stały ląd i do Katedry Arktycznej. Kościół zaprojektował Jan Inge Hovig, a konsekrowano go w 1965 roku.

Kvaløya to duża, górzysta wyspa: po jednej stronie łuna miasta, po drugiej otwarte morze. Na naszej trzydniowej trasie pierwszy dzień prowadzi do Ersfjordbotn, małej osady na końcu fiordu otoczonego stromymi szczytami i jednego z najłatwiej dostępnych ciemnych miejsc w okolicy Tromsø. Jeśli prognoza się utrzyma, droga biegnie dalej aż na Sommarøy na zachodnim krańcu wyspy.

Na wschód: E8, Lyngen i droga do Finlandii

Gdy wybrzeże jest pod chmurami, wielu rusza w głąb lądu. E8 biegnie z Tromsø do Nordkjosbotn, gdzie aż do Skibotn nad fiordem Lyngen pokrywa się z E6. Po drodze odbicie do Breivikeidet prowadzi do promu przez Ullsfjord do Svensby i dalej w Alpy Lyngeńskie. Store norske leksikon opisuje to pasmo jako mające prawie 80 km długości, ale nigdzie nie szersze niż 15 km, z około 140 lodowcami; jego najwyższy szczyt, Jiehkkevárri, ma 1834 metry i jest najwyższą górą okręgu Troms.

Przeprawa między Breivikeidet a Svensby trwa około 20 minut, a promy w Lyngen kursują przez cały rok, pisze Visit Tromsø. Miejsca nie da się zarezerwować. Przed wyjazdem sprawdź aktualny rozkład, bo spóźnienie na ostatni prom w zimową noc oznacza długi objazd.

Ze Skibotn E8 wspina się doliną Skibotndalen do granicy z Finlandią i dalej do Kilpisjärvi. Organizatorzy wycieczek ruszają na zorzę ze Skibotn i przenoszą się do Kilpisjärvi, gdy warunki są tam lepsze – cała logika polowania w jednym zdaniu. Sama droga wymaga szacunku. Norweski zarząd dróg Statens vegvesen opisuje ją jako wąską, na dużej części długości ze złą geometrią i niekorzystnymi nachyleniami, a zarazem jako ważny szlak towarowy między północną Norwegią a Finlandią, na którym pojazdy ciężarowe mają trudności, zwłaszcza zimą.

Gdzie się nie zatrzymywać

Najczęstszy błąd nie ma nic wspólnego z niebem. Ktoś widzi zieleń nad fiordem, hamuje i staje na jezdni. Norweskie przepisy ruchu drogowego zabraniają zatrzymywania się na niewidocznym zakręcie, w tunelu, na szczycie wzniesienia czy w każdym innym miejscu o ograniczonej widoczności, a także bliżej niż 5 metrów od skrzyżowania. Na ciemnej, wąskiej drodze w śniegu takie miejsca są wszędzie.

Wytyczne Visit Tromsø dotyczące turystyki zorzowej proszą kierowców, by uważali, gdzie się zatrzymują, i przepuszczali innych. Proszą też, by szanować zatoczki i miejsca postojowe przy drodze: kierowcy ciężarówek i inni zawodowi kierowcy często korzystają z nich podczas obowiązkowego odpoczynku. Nie chodź po jezdni – drogi na północy są ciemne i kręte, z dużym ruchem, czytamy w wytycznych – a wysiadając, załóż kamizelkę odblaskową. Nie przechodź przez cudze ogrody, by mieć lepszy widok.

Renifery i łosie

Te same wytyczne ostrzegają, że na drodze często pojawiają się łosie i renifery. Statens vegvesen dodaje, że na terenach, gdzie reniferów jest dużo, sól drogowa może przyciągać je na jezdnię, a zwierzęta stadne rzadko chodzą pojedynczo: jeśli widzisz jedno, ostrożnie zwolnij i spodziewaj się kolejnych. W 2023 roku urząd zaapelował do kierowców na północy, by przy reniferach w tunelach zwalniali i trąbili, ale nie wysiadali z auta.

Potrącenie zwierzęcia nie jest przestępstwem; przestępstwem jest niezgłoszenie tego. Zadzwoń na policję pod numer 02800, zabezpiecz miejsce trójkątem ostrzegawczym i światłami awaryjnymi i nie próbuj samodzielnie uśmiercić zwierzęcia, chyba że policja na to pozwoliła.

Zanim wyruszysz

Opony. Norweskie przepisy wymagają, by opony o każdej porze roku były w dobrym stanie i dostosowane do pojazdu oraz warunków na drodze, z bieżnikiem o głębokości co najmniej 3 mm. W okręgach Nordland, Troms i Finnmark opony z kolcami są dozwolone od 16 października do 30 kwietnia, a poza tymi datami wtedy, gdy wymagają tego warunki. Przy rezerwacji upewnij się, jakie opony ma wypożyczony samochód.

Sprawdź drogę i pogodę. Statens vegvesen radzi, by przed wyjazdem zawsze sprawdzać komunikaty drogowe i prognozę pogody na vegvesen.no/trafikk, a w niebezpiecznej sytuacji dzwonić do centrów ruchu drogowego pod numer 175. Jeśli ruch odbywa się w konwoju, nigdy nie wyprzedzaj pojazdu prowadzącego, nie zawracaj przed końcem odcinka i nie wysiadaj z auta, gdy konwój stanie.

Spakuj się na długą noc. Zarząd dróg zaleca ciepłe ubrania, latarkę, koc i jedzenie, a do tego łopatę, linkę holowniczą i kable rozruchowe. Zatankuj w mieście; po wyjeździe z niego stacji paliw szybko ubywa.

Bez gwarancji. Zorza nigdy nie jest pewna i nikt nie może jej obiecać na konkretną noc. Źródła są zgodne co do dwóch warunków, których potrzebuje: ciemności i bezchmurnego nieba.

Po drodze. Nasza trzydniowa pętla z Tromsø pierwszego dnia przecina Kvaløyę, a drugiego promem przez Ullsfjord wjeżdża w Alpy Lyngeńskie – wieczory zostają wolne na kolejny wypad, jeśli prognoza jest dobra.