De Deltawerken: de weg over het antwoord op de ramp

Op zaterdagavond 31 januari 1953 raasde een zware noordwesterstorm over Zeeland. Rond half elf die avond had het laagwater moeten zijn. Dat was het niet. Het was springtij, de wind had het water van de Noordzee opgestuwd en het peil stond nog op vloedhoogte. Rond half vier ’s nachts bereikte het water volgens Zeeuwse Ankers, de erfgoedsite van de Zeeuwse Bibliotheek, de hoogste stand: 455 centimeter boven NAP – zo’n drie meter boven het normale vloedpeil.

Toen de zondag voorbij was, waren in Nederland 1.836 mensen verdronken. De wegen die nu vanaf Rotterdam zuidwestwaarts door Zeeland lopen, liggen boven op wat het land bouwde om te zorgen dat dit nooit meer zou gebeuren.

De nacht van 31 januari

Op de eilanden bezweken de dijken. Alleen al in Zeeland liepen volgens Zeeuwse Ankers 125 polders onder, samen bijna 40.000 hectare; 38 kilometer dijk was beschadigd en er waren 3,5 kilometer aan stroomgaten ontstaan, waar het getij voortaan vrij in en uit liep. Landelijk stond volgens de Canon van Nederland 200.000 hectare onder water.

Op zondag zakte het water nauwelijks. De tweede vloed, ’s middags, kwam nog hoger dan de eerste. Op Schouwen-Duiveland, waar 534 mensen omkwamen, verdronken velen van hen tijdens die tweede vloed. Alleen al op Duiveland telt Zeeuwse Ankers 289 doden in Nieuwerkerk, 91 in Ouwerkerk en 65 in Oosterland.

Het Watersnoodmuseum en de Canon van Nederland houden het op 1.836 doden, naast tienduizenden verdronken dieren. Zeeuwse Ankers noemt ‘ongeveer 1835’, van wie 873 in Zeeland, 686 in Zuid-Holland en 254 in Noord-Brabant. Ongeveer 72.000 mensen moesten volgens het museum voor lange tijd hun huis verlaten. België, Groot-Brittannië, de Verenigde Staten, Canada, Frankrijk en Zweden stuurden militairen en materieel.

Het dichten van de gaten kostte het grootste deel van het jaar. Het laatste en grootste lag bij Ouwerkerk. In de nacht van 6 op 7 november 1953 werd het gesloten met vier caissons, enorme betonnen bakken die in het gat werden afgezonken. Ze liggen er nog steeds, en in die caissons zit nu het Watersnoodmuseum.

De zee op slot

Het plan voor een antwoord was ouder dan de ramp. Volgens de Canon van Nederland diende waterstaatsingenieur Johan van Veen eind januari 1953 zijn plan voor de delta in bij het ministerie – een paar dagen voor de ramp.

Binnen drie weken na de ramp, op 21 februari 1953, werd een Deltacommissie ingesteld onder leiding van A.G. Maris, directeur-generaal van Rijkswaterstaat. Het eerste advies kwam op 26 mei 1953, het laatste op 18 oktober 1955. Op 8 mei 1958 ondertekende koningin Juliana de Deltawet. Het idee was even eenvoudig als enorm: alle zeearmen in het zuidwesten afsluiten, behalve de Westerschelde en de Nieuwe Waterweg – de ‘economische slagaders’, zoals Andere Tijden ze noemt – en de dijken daarachter versterken.

Rijkswaterstaat telt de Deltawerken nu als vijf stormvloedkeringen, twee sluizen en zes dammen, gebouwd in 43 jaar, van 1954 tot 1997.

Over de dammen

Ten zuiden van Rotterdam komt de weg de eerste tegen. De Haringvlietsluizen, gebouwd tussen 1956 en 1970, sluiten het Haringvliet af tussen Voorne-Putten en Goeree-Overflakkee. Het complex is een kilometer lang, heeft 17 spuiopeningen van elk 56,5 meter breed en 34 schuiven, en voert volgens Rijkswaterstaat tot wel 70 procent af van het Rijn- en Maaswater dat er aankomt – zo’n 30 miljard kubieke meter per jaar. Sinds 2018 staan de schuiven bij vloed op een kier, zodat zalm, aal en zeeforel weer de rivier op kunnen zwemmen.

Dan volgt de Brouwersdam, tussen Goeree en Schouwen-Duiveland, met de N57 erover. Rijkswaterstaat geeft een lengte van 6,5 kilometer en een bouwperiode van 1962 tot 1971; het Zeeuws Archief laat het werk in 1963 beginnen en dateert de opening van de weg over de dam op 30 juni 1972. Aan de ene kant ligt de Noordzee, aan de andere kant het Grevelingenmeer, volgens Rijkswaterstaat met 11.000 hectare het grootste zoutwatermeer van West-Europa. Het afgesloten meer bleek de zee toch nodig te hebben: in 1978 ging de Brouwerssluis open om weer zout water binnen te laten.

De strijd om de Oosterschelde

Volgens het Deltaplan moest ook de Oosterschelde dicht, met een vaste dam. Het werk begon. Volgens Zeeuwse Ankers werden ondiepten in de monding opgehoogd tot eilanden: de Roggenplaat in 1969, Neeltje Jans in 1970, Noordland in 1971.

Maar een afgesloten Oosterschelde zou geen getij meer hebben, en zonder getij hadden de oesters, de mosselen en de vissers er geen toekomst. In januari 1968 werd de Studiegroep Oosterschelde opgericht, waarin visserijorganisaties, oesterkwekers, milieuactivisten en juristen samenwerkten, en in Yerseke volgde de Actiegroep Oosterschelde Open. Andere Tijden beschrijft hoe het kabinet-Den Uyl, dat in 1973 aantrad, een onderzoek liet doen naar een alternatief.

Het werk lag stil. In 1974 verwierp de Tweede Kamer volgens Zeeuwse Ankers met 75 tegen 67 stemmen een motie van het antirevolutionaire Kamerlid M. Schakel om de Oosterschelde met een vaste dam af te sluiten. In 1976 viel het definitieve besluit: in de resterende vier kilometer kwamen schuiven die alleen bij extreme waterstanden dicht hoefden. De Oosterschelde bleef zout en hield haar getij.

Dat was een stuk moeilijker te bouwen. De kering staat op 65 voorgefabriceerde betonnen pijlers. Aan elke pijler werd anderhalf jaar gebouwd, en om de twee weken werd met een nieuwe begonnen – op Neeltje Jans, dat uitgroeide tot een werkeiland van meer dan 200 hectare met een eigen elektriciteitscentrale en betonfabriek. Andere Tijden komt uit op 7,8 miljard gulden: zes keer zo duur als de vaste dam.

Negen kilometer schuiven

Op 4 oktober 1986 opende koningin Beatrix de kering. Zeeuwse Ankers citeert haar woorden: ‘De stormvloedkering is gesloten. De Deltawerken zijn voltooid.’ Helemaal waar was dat niet: in 1997 volgde de Maeslantkering in de Nieuwe Waterweg bij Hoek van Holland, en die telt Rijkswaterstaat als het laatste Deltawerk.

Rijkswaterstaat geeft de Oosterscheldekering een lengte van negen kilometer. Tussen de pijlers hangen 62 stalen schuiven, elk 42 meter breed en tussen de 6 en 12 meter hoog. Ze staan bijna altijd open. Bij een verwachte waterstand van drie meter boven NAP gaat de kering dicht: met één druk op de knop, vanuit de bedieningskamer in het Topshuis op Neeltje Jans, zakken alle 62 schuiven omlaag. Dat duurt ongeveer 75 minuten.

Gemiddeld gaat de kering volgens Rijkswaterstaat één keer per jaar dicht vanwege hoogwater. Toen hij in oktober 2021 35 jaar bestond, telde Omroep Zeeland 28 sluitingen sinds 1986; de omroep meldde ook dat de kering bij een stijgende zeespiegel steeds vaker dicht zal moeten. De techniek is inmiddels op leeftijd: Rijkswaterstaat renoveert de hydraulische cilinders en de balken die de schuiven bewegen, die al meer dan 35 jaar in gebruik zijn.

Over de kering loopt de N57, met een fiets- en wandelpad ernaast. Neeltje Jans, het oude werkeiland, hoort nu bij Nationaal Park Oosterschelde en heeft uitkijkpunten met zicht op de kering. Verderop steekt de route de Oosterschelde nog een keer over, via de Zeelandbrug: ruim 5.022 meter lang, op 15 december 1965 geopend door koningin Juliana – die bij het tolhuisje een rijksdaalder tol betaalde – en tot 1972 de langste brug van Europa.

Bij Veere, waar de tweede dag van de route eindigt, zijn de Deltawerken nog ouder. De Veerse Gatdam, 2,8 kilometer tussen Noord-Beveland en Walcheren, werd op 27 april 1961 gesloten, toen zeven caissons in het laatste gat werden afgezonken; die oktober ging de weg erover open. Wat een zeearm was geweest, werd erachter het Veerse Meer, een meer voor zeilers en vakantiegangers.

Voor vertrek

Het museum. Het Watersnoodmuseum zit in de vier caissons bij Ouwerkerk op Schouwen-Duiveland, op korte afstand van Zierikzee, waar de eerste dag van de route eindigt.

De kering. Volgens Rijkswaterstaat is de Oosterscheldekering vrij toegankelijk, en het nationaal park op Neeltje Jans heeft uitkijkpunten met zicht erop. Deltapark Neeltje Jans, een attractiepark op het oude werkeiland, biedt bezoek aan de kering zelf.

Korte afsluitingen. Tijdens de renovatie sluit Rijkswaterstaat de N57 tussen De Banjaard en Westenschouwen telkens ongeveer een half uur af, als er onderdelen van de bewegingswerken worden gehesen – in augustus 2026 bijvoorbeeld op vier dagen tussen 09:00 en 15:00 uur. Het verkeer wordt omgeleid via de Zeelandbrug (N256), wat zo’n 30 minuten extra kan kosten. Rijkswaterstaat kondigt de afsluitingen vooraf aan; kijk voor vertrek op zeelandbereikbaar.nl.

Werkseizoen. Rijkswaterstaat onderhoudt de kering van april tot en met september, buiten het stormseizoen.