Deltawerken: droga po grzbiecie odpowiedzi

W sobotni wieczór 31 stycznia 1953 roku nad Zelandią szalał silny sztorm z północnego zachodu. Około wpół do jedenastej w nocy powinien był nastąpić odpływ. Nie nastąpił. Był to pływ syzygijny, wiatr spiętrzył wody Morza Północnego i poziom wciąż utrzymywał się na wysokości przypływu. Około wpół do czwartej nad ranem, według Zeeuwse Ankers, serwisu dziedzictwa prowadzonego przez bibliotekę Zelandii, woda sięgnęła 455 centymetrów powyżej NAP, holenderskiego poziomu odniesienia — mniej więcej trzy metry ponad zwykły przypływ.

Do końca niedzieli w Holandii utonęło 1836 osób. Drogi, które biegną dziś z Rotterdamu na południowy zachód przez Zelandię, prowadzą grzbietem tego, co kraj zbudował, żeby to się nigdy nie powtórzyło.

Noc 31 stycznia

Groble puszczały na wszystkich wyspach. W samej Zelandii Zeeuwse Ankers naliczają 125 zalanych polderów, prawie 40 000 hektarów, 38 kilometrów uszkodzonych grobli i 3,5 kilometra wyrw, przez które morze wlewało się teraz i wypływało w rytm pływów. W skali całego kraju Kanon Niderlandów podaje powierzchnię zalanych terenów na 200 000 hektarów.

W niedzielę woda prawie nie opadła. Drugi przypływ, po południu, był jeszcze wyższy niż pierwszy. Na Schouwen-Duiveland, gdzie zginęły 534 osoby, wiele z nich utonęło właśnie w tej drugiej fali. Na samym Duiveland Zeeuwse Ankers wymieniają 289 zabitych w Nieuwerkerk, 91 w Ouwerkerk i 65 w Oosterland.

Liczba, co do której zgadzają się Watersnoodmuseum i Kanon Niderlandów, to 1836 zabitych, a do tego dziesiątki tysięcy zwierząt. Zeeuwse Ankers podają „około 1835”, z czego 873 w Zelandii, 686 w Holandii Południowej i 254 w Brabancji Północnej. Według muzeum około 72 000 ludzi musiało na długo opuścić swoje domy. Belgia, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada, Francja i Szwecja przysłały żołnierzy i sprzęt.

Zamykanie wyrw zajęło większą część roku. Ostatnia i największa była w Ouwerkerk. W nocy z 6 na 7 listopada 1953 roku zamknięto ją czterema kesonami, ogromnymi betonowymi skrzyniami zatopionymi w szczelinie. Stoją tam do dziś i mieści się w nich Watersnoodmuseum.

Zamknąć morze

Plan odpowiedzi był starszy niż katastrofa. Kanon Niderlandów odnotowuje, że inżynier hydrotechnik Johan van Veen złożył swój plan dla delty w ministerstwie robót publicznych pod koniec stycznia 1953 roku — kilka dni przed powodzią.

Niecałe trzy tygodnie po powodzi, 21 lutego 1953 roku, rząd powołał Komisję Delta pod przewodnictwem A.G. Marisa, dyrektora generalnego Rijkswaterstaat. Pierwszą opinię komisja wydała 26 maja 1953 roku, ostatnią 18 października 1955 roku. 8 maja 1958 roku królowa Juliana podpisała ustawę Delta. Idea była prosta i ogromna: zamknąć morskie odnogi na południowym zachodzie, z wyjątkiem Westerschelde i Nieuwe Waterweg — według słów Andere Tijden, arterii gospodarczych — i wzmocnić położone za nimi groble.

Rijkswaterstaat liczy dziś na Deltawerken pięć zapór przeciwsztormowych, dwa zespoły śluz i sześć tam, budowanych przez 43 lata, od 1954 do 1997 roku.

Po tamach

Na południe od Rotterdamu droga trafia na pierwszą z nich. Śluzy Haringvliet, zbudowane w latach 1956–1970, zamykają Haringvliet między Voorne-Putten a Goeree-Overflakkee. Mają kilometr długości, 17 przepustów po 56,5 metra szerokości i 34 zasuwy, a według Rijkswaterstaat odprowadzają do 70 procent docierającej do nich wody Renu i Mozy — około 30 miliardów metrów sześciennych rocznie. Od 2018 roku przy przypływie zasuwy są lekko uchylane, aby łosoś, węgorz i troć wędrowna mogły znów wpływać w górę rzeki.

Dalej leży tama Brouwersdam między Goeree a Schouwen-Duiveland, a jej koroną biegnie N57. Rijkswaterstaat podaje jej długość na 6,5 kilometra, a budowę datuje na lata 1962–1971; Zeeuws Archief, archiwum prowincji, datuje początek prac na 1963 rok, a otwarcie drogi na tamie na 30 czerwca 1972 roku. Po jednej stronie jest Morze Północne, po drugiej Grevelingenmeer, które Rijkswaterstaat nazywa największym słonowodnym jeziorem Europy Zachodniej, o powierzchni 11 000 hektarów. Okazało się, że zamknięte jezioro mimo wszystko potrzebuje morza: w 1978 roku otwarto Brouwerssluis, by znów wpuścić do niego słoną wodę.

Bitwa o Oosterschelde

Według planu Delta również Oosterschelde miała zostać zamknięta stałą tamą. Prace ruszyły. Jak podają Zeeuwse Ankers, mielizny u jej ujścia podniesiono do rangi wysp — Roggenplaat w 1969 roku, Neeltje Jans w 1970, Noordland w 1971.

Zamknięta Oosterschelde straciłaby jednak pływy, a bez pływów jej ostrygi, małże i rybacy nie mieli przyszłości. W styczniu 1968 roku powstała Studiegroep Oosterschelde, skupiająca organizacje rybackie, hodowców ostryg, ekologów i prawników, a w Yerseke zawiązała się następnie Actiegroep Oosterschelde Open. Andere Tijden, program historyczny holenderskiej telewizji publicznej, odnotowuje, że gabinet Joopa den Uyla, który objął władzę w 1973 roku, zlecił zbadanie rozwiązania alternatywnego.

Prace wstrzymano. W 1974 roku, według Zeeuwse Ankers, Tweede Kamer, niższa izba parlamentu, odrzuciła stosunkiem głosów 75 do 67 wniosek posła Partii Antyrewolucyjnej M. Schakela o zamknięcie Oosterschelde stałą tamą. W 1976 roku zapadła ostateczna decyzja: na pozostałych czterech kilometrach miały stanąć zasuwy zamykane tylko w ekstremalnych warunkach. Oosterschelde pozostała słona i zachowała pływy.

Zbudować to było znacznie trudniej. Zapora stoi na 65 prefabrykowanych betonowych filarach. Budowa każdego trwała półtora roku, a nowy rozpoczynano co dwa tygodnie — na Neeltje Jans, która stała się wyspą roboczą o powierzchni ponad 200 hektarów, z własną elektrownią i wytwórnią betonu. Andere Tijden podaje ostateczny koszt na 7,8 miliarda guldenów — sześć razy więcej niż cena zamkniętej tamy.

Dziewięć kilometrów zasuw

4 października 1986 roku królowa Beatrycze otworzyła zaporę. Zeeuwse Ankers przytaczają jej słowa: „Zapora przeciwsztormowa jest zamknięta. Deltawerken są ukończone”. Nie do końca: w 1997 roku dołączyła jeszcze Maeslantkering, zapora na Nieuwe Waterweg koło Hoek van Holland, i to ją Rijkswaterstaat uznaje za ostatnią z budowli Deltawerken.

Rijkswaterstaat podaje długość Oosterscheldekering na dziewięć kilometrów. Między jej filarami wisi 62 stalowych zasuw, każda o szerokości 42 metrów i wysokości od sześciu do dwunastu metrów. Prawie zawsze są otwarte. Gdy spodziewany poziom wody sięga trzech metrów powyżej NAP, zaporę się zamyka — wszystkie 62 zasuwy jednym naciśnięciem przycisku, ze sterowni w Topshuis na Neeltje Jans. Zamknięcie trwa około 75 minut.

Według Rijkswaterstaat zapora zamyka się z powodu wysokiej wody średnio raz w roku. Gdy w październiku 2021 roku obchodziła 35. urodziny, Omroep Zeeland naliczył 28 zamknięć od 1986 roku i podał, że wraz z podnoszeniem się poziomu morza będzie trzeba zamykać ją częściej. Mechanizmy są już stare: Rijkswaterstaat remontuje siłowniki hydrauliczne i belki poruszające zasuwy, które pracują od ponad 35 lat.

Grzbietem zapory biegnie N57, a obok niej ścieżka rowerowa i chodnik. Neeltje Jans, dawna wyspa robocza, należy dziś do Parku Narodowego Oosterschelde i ma punkty widokowe na zaporę. Dalej trasa ponownie przecina Oosterschelde po Zeelandbrug: moście o długości nieco ponad 5022 metrów, otwartym przez królową Julianę 15 grudnia 1965 roku — w budce poboru opłat uiściła myto w wysokości jednego rijksdaaldera — i do 1972 roku najdłuższym moście w Europie.

W Veere, gdzie kończy się drugi dzień planu podróży, budowle Deltawerken są jeszcze starsze. Veerse Gatdam, licząca 2,8 kilometra tama między Noord-Beveland a Walcheren, została zamknięta 27 kwietnia 1961 roku, gdy w ostatnią wyrwę zatopiono siedem kesonów, a droga po jej koronie została otwarta w październiku tego roku. Za nią dawna odnoga morska zmieniła się w Veerse Meer, jezioro dla żeglarzy i wczasowiczów.

Zanim wyruszysz

Muzeum. Watersnoodmuseum mieści się w czterech kesonach w Ouwerkerk na Schouwen-Duiveland, niedaleko Zierikzee, gdzie kończy się pierwszy dzień planu podróży.

Zapora. Według Rijkswaterstaat Oosterscheldekering jest ogólnodostępna, a park narodowy na Neeltje Jans ma punkty widokowe, z których ją widać. Deltapark Neeltje Jans, park rozrywki na dawnej wyspie roboczej, oferuje zwiedzanie samej zapory.

Krótkie zamknięcia. W czasie remontu Rijkswaterstaat zamyka N57 między De Banjaard a Westenschouwen każdorazowo na około pół godziny, gdy maszyneria jest wnoszona lub wyjmowana — na przykład w sierpniu 2026 roku przez cztery dni w godzinach 09:00–15:00. Objazd prowadzi przez Zeelandbrug (N256), co może wydłużyć podróż o około 30 minut. Rijkswaterstaat zapowiada zamknięcia z wyprzedzeniem; przed przejazdem sprawdź zeelandbereikbaar.nl.

Sezon prac. Rijkswaterstaat prowadzi prace konserwacyjne przy zaporze od kwietnia do września, poza sezonem sztormowym.